در دومین پلایای بزرگ کشور به گزارش پایگاه خبری کلام قلم، در روستاهای چاه فاليز ، ازبک کوه ، چاه مسافر ، خيرآباد ، جزين و … و در کوير بجستان هنوز حوض های آب شيرين مورد استفاده اهالی ، عشاير ، دامداران و رهگذران قرار می گيرند ، و پديده وقف و روحيات مردم […]
در دومین پلایای بزرگ کشور
به گزارش پایگاه خبری کلام قلم، در روستاهای چاه فاليز ، ازبک کوه ، چاه مسافر ، خيرآباد ، جزين و … و در کوير بجستان هنوز حوض های آب شيرين مورد استفاده اهالی ، عشاير ، دامداران و رهگذران قرار می گيرند ، و پديده وقف و روحيات مردم آن ناحيه در جهت توسعه روستايی بر بقای اين ميراث جاويدان تاثير گذار است ، با عنايت به اينکه مطالعه دقيق وضع موجود برای رسيدن به وضع مطلوب و گرد آوری اطلاعات از مطلعين محلی از جمله اقدامات نگارندگان محسوب می گردد، متاسفانه اين حوض (آب انبار) ها با اينکه ميتوانند در راستای گردشگری ، کوير نوردی و جذب گردشگران داخلی و خارجی در نواحی محروم کويری مورد استفاده قرار گيرند ، مورد بی مهری قرار گرفته و بجز معدودی که در داخل شهر يونسی نگهداری شده اند ، بقيه آب انبارها بخصوص آنهايی که با فاصله دور تری از نواحی مساکن روستايی هستند ، در حال از بين رفتن می باشند که خشکسالی اخير هم به آن دامن می زند . با توجه به اينکه ؛ اين بناها دارای حداقل قدمت تاريخی دويست ساله بوده و حدودا به دوره قاجار و بعضا به دوره صفويه برمی گردند، ميتوانند روزی د ر جهت توسعه روستايی و گردشگری منطقه ، احياگر و نماد روزگار باستان و بيان کننده قدرت خلاقيت وشاهکار مردم مهربان و مهمان نواز ناحيه کويری بوده و مورد استفاده گروههای مختلف گردشگران ، از جمله ؛ باستانشناسان ، جغرافيدانان ، زمين شناسان ، ستاره شناسان ، زيست شناسان ، مردم شناسان ، تاريخ دانان و … بوده و همچنين مورد استفاده در امر کشاورزی ، جنگلکاری ، دامپروری و دامداری قرار گرفته ، موجبات هر چه بيشتر توسعه روستايی را فراهم آورند . واژه های کليدی: آب انبار – کوير – حوض – اقليم – پرسشنامه ۱- مقدمه اين مقاله حاصل تلاش دهها ساله بوده که امروز در جهت همايش ملی جغرافيا و برنامه ريزی توسعه روستايی مورد استفاده قراخواهد گرفت و اميد است که در اين راستا مورد توجه و عنايت مسئولان، برنامه ريزان، مديران، شوراها و … قرار گيرد تا از اين ميراث کهن و گرانبها ( آب انبارها ) که نمايانگر فکر خلاق، ذکاوت و هوش سرشار مردم مهربان و مهمان نواز ناحيه کويری ايران زمين می باشد در جهت توسعه روستايی با تاکيد بر هدف گردشگری منطقه، مورد استفاده قرار گيرد. و اما در ادامه، گزيده ای چند از متون مختلف را ارائه می دهيم: الف) << در آغاز تحقيق سوالاتی برايم مطرح گرديد، همان گونه که برای پژوهشگران قبل از من مطرح بوده است و آن اينکه از آب انبارهای قديمی چه تعداد فعالند؟ چه تعداد متروکه شده اند؟ کدام عامل طبيعی يا انسانی در ترد و متروک کردن آنها غالب بوده است؟ ( ۱ ) >> و الخ… ب) << و از سويی بر اساس مطالعات محققين بزرگ جغرافيا، مشخص شده است؛ محدوده مورد مطالعه در دسته بندی بيابان های داخلی و آن هم از بيابان های نسبتا گرم با تابستانهای گرم و زمستان های سرد قرار می گيرد( ۲ ).>> ج) << پايين بودن ريزشهای جوی و عدم وجود آبهای سطحی جاری، در بسياری از شهر های ايران به خصوص در شهرهای جنوب خراسان نظير کرمان، ذخيره آب را برای مواقع کم آبی، ايجاب می کرده است. لذا مخازنی ساخته می شده تا آبی گوارا را برای مصارف شرب و … فراهم سازد و آب آنها عمدتا از قناتها بوده است( ۳ ) >>. شرايط و اوضاع اقليمی خشک و نيمه خشک بخش عمده ای از ايران، تاثيری ژرف و بنيادی در خلق پديده های گوناگون معماری اين سرزمين گذارده است که بررسی آن از اهميت فراوانی برخوردار است… از اين روست که از دير باز در بيشتر دشت های ايران برای دسترسی به آب تلاش چشمگير و پی گير صورت گرفته و ايرانيان توانسته اند در طول چندين هزار سال با کوشش خستگی ناپذير و بهره جستن از تمامی توانايی های خود، در دشتهای تشنه، کشتزارها را سيراب سازند و گلوهای خشک و لب های داغ بسته را با آبی گوارا تازه سازند و با طرح های عمده تامين آب چون؛ ايجاد قنات، ساختن سد و مانند آن، به امر ذخيره سازی آبهای فراوان زمستانی برای به مصرف رسانيدن در فصل های کم آب و خشک ديگر سالها نيز توجه داشته اند و برای تحقق بخشيدن به اين امر آب انبار را بنيان گذاردند، در ايران آب انبارها با توجه به نقش مهمی که در زندگی روزمره مردم داشته اند و دارند از موقعيت خاصی در فرهنگ اين سرزمين برخوردار بوده اند تا جايی که جنبه نيمه تقديسی يافته اند. حرمت گذاردن بر آب و خودداری از هدر دادن و آلوده نساختن آن از دوران های بسيار کهن در فرهنگ مردم سرزمين ما ريشه ای بس ژرف داشته که در آيين های مذهبی، در دوران بعد از اسلام نيز در ايران ادامه يافت( ۴ ) . در روستاهای مهنه آب انباری را ديدم که زير مسجد تعبيه شده بود؛ هم خنکها و مفرح شدن محيط مسجد را سبب می شد و هم وضو خانه و آب سرد برای نماز گزاران را، ولی در عين حال که کمی از آن اثر باقی مانده، بسيار با شکوه و بياد ماندنی است . نامه های از سر خوشهالی از تحقيق اينجانب، از روستاهای بخش دستگردان طبس و بخش بجستان گويی درستی راهی است که ما در آن گام نهاده بوديم؛ يعنی مطالعه يکی از ميدان های جاويدان ايران عزيز در کوير(پلایا) << آری انسان برای باقی ماندن در اين دنيای خشن راهی بجز تطبيق دادن خود با شرايط فيزيکی و اقليمی محيط ندارد. برای اين کار شيوه ها و تدبير هايی بر می گزيند که اغلب رد پا و بازتاب آنها را می توان در جنبه های مهم فرهنگ و اجتماع او باز جست…( ۵ ).>> و با ذکر دو سوال مقدمه را به پايان می بريم: الف) آيا اصولا چگونگی شرايط جغرافيايی و ناسازگاری اقليمی ( کم بود آب شيرين ) با پيدايش آب انبار ( حوض ) ها، در منطقه باعث پديد آمدن تکنيک شده است؟ ب) آيا ايدئولوژی ( فرهنگی و جهان بينی های اهالی ناحيه مورد مطالعه ) در پيدايش اين تکنيک موثر بوده است؟ ۲-روش های تحقيق از آنجا که بهترين راه شناخت پديده ها و مناطق، مشاهده عينی( ۶ ) آنهاست؛ به منظور جمع آوری داده های صحيح بر آن شديم که اين بنا ها و منطقه را از نزديک مشاهده کرده و به روش ميدانی – پرسشنامه ای روی آوريم. همان طور که می دانيم؛ پرسشنامه را می توان به يکی از روشهای زير اجرا نمود : الف) مصاحبه تلفنی ب) پرسشنامه پستی ج) پرسشنامه حضوری فردی د) پرسشنامه حضوری گروهی( ۷ ) ؛ که در بين اين موارد از گزينه های { ب – ج – د } به ترتيب، بيشترين استفاده را نموده ايم. تصوير شماره ۱ : حوض چاه فاليز ۳-يافته ها نويسندگان از گذشته تا حال هر يک به نحوی در يادداشتهای خود، به اهميت آب، آب انبار و حوض های آب شيرين در راه توسعه، اشاره داشته اند و ما سعی کرديم در چند سطر به بعضی از آنها اشاره کنيم : الف) در قسمتی از آبان يشت، ( يکی از دلکش ترين يشت های اوستا، در توصيف آناهيتا ) آمده است: << می ستايم آب را که آفريده ی اهورا مزدا است( ۸ ) >> و اين نشان می دهد که اجداد و نياکان مان تا چه حد به اهميت آب در امکان وجود پی برده بودند و چگونه بعد ها با خود باوری و اتکا به نفس خود، خالق اثر بزرگ و شاهکاری جاودانه همچون آب انبار شدند. ب)با نگاهی به سفر نامه ها شما به راحتی از تاثير اين پديده ؛ در کنار قنات ، کاروانسرا ، رباط و … در نگه داشت جمعيت در روستاهای حاشيه کوير و داخل کوير و توسعه روستايی، با خبر ميشويد. هوتوم شيندلر در اين باره، اين گونه می نويسد : << … آب انبارهای صدر آباد هم خراب است، سيصد تومان لازم است تا آنها را تعمير کنند، اگر آب انبار درست نمی شود و قنات هم درست نمی کنند، دوباره بايد فرار کنند و صدر آباد بی محافظت می ماند( ۹ ) . >> پ) کويرها جاذبه خاص خود را در توسعه روستايی و گردشگری، دارند. اين مناطق بی روحی که معيارهای انسانی را به تمسخر گرفته اند، تاثير عظيمی بر مشاهدات و تفکرات می گذارند. دنيايی که ما در جستجويش بوديم بسان ستاره ای تنها، بی حرکت و رها از هر گونه مسائل گذرا فراسوی مرگ و زندگی قرار دارد. برای کسانی که با او بيگانه اند، مفهومی جز بيم و هراس ندارد و در کسی که با زيبايی ها و هراس هايش آشنا شد، شوقی غير قابل تسکين برای بازگشت دوباره جا داده است. کوير کسی را که يکبار گرفتار افسونش شده باشد، رها نمی کند( ۱۰ ) . ت) زنگی آبادی در کتاب جغرافيا و برنامه ريزی شهری کرمان، می گويد : << آب انبار تاريخی عليمردان خان پسر گنجعلی که در ضلع غربی ميدان، داخل بازار مسگری غربی و روبروی مدرسه واقع شده، واجد ويژگی های معماری جالبی می باشد که توجه هر بيننده را به خود معطوف می دارد. بر طبق کتيبه، تاريخ بنای مذکور ۱۲۰۹ ه- ق است. ابعاد منبع آب انبار ۵/۱۹ در ۱۰ و ارتفاع آن ۹ متر است که حجم آن معادل ۲۵/۲۰۱۸ متر مکعب و ظرفيت آن ۲ ميليون ليتر آب می باشد. سر در اين آب انبار کاشی کاری می باشد و سنگ های حکاکی شده در بنای آن به کار گرفته شده است( ۳ ). >> ث) کلنل سی ام مک گرگر در خصوص اهميت حوض های آب شيرين، اينگونه اظهار می دارد: << … البته تقريبا در همه جا با بهره گيری از تاسيساتی به نام آب انبار؛ آب آشاميدنی فراهم است، حتی بيشتر از غرب، که البته کم کم نام حوض های آن را می گيرد… در اين کوه ها و تپه ها آب طبيعی بسيار کم است، آنقدر کم که می توان گفت اصلا آب نيست. به عنوان مثال در فاصله يزد و سوگند که بيش از پانصد مايل می شود تنها سه چشمه وجود دارد. در جاهای ديگر مانند حوض جفن (احتمالا جعفر) و رضاب منابع مصنوعی آب هست. اين منابع همان طور که گفته شد به تعداد دلخواه قابل افزايش است( ۱۱ ) . >> ج)<< کافی است از شيب های طبيعی استفاده کرد و راه آبها را به سمت حوض های متعدد هدايت نمود. اين حوض ها نعمت بزرگی است و بايد امتيازهای آن را به جاهای ديگر شناساند. حوض؛ شامل يک مخزن باريک و بلند زير زمينی است و به طريقی حفر شده که آب کوه ها را به وسيله آبراهه ها در خود جمع می کند ( البته در فاصله دور تر آب به وسيله خاکريز هدايت می شود ). حوض، سقفی از خشت و گل دارد و ورودی آن روزنه کوچکی است( ۱۱ ). >> به هر تقدير در خصوص اهميت آب انبار ( حوض ) ها می توان گفت؛ مخازنی هستند که ساکنان مناطق خشک، به ويژه برای تامين آب آشاميدنی خود از آن استفاده می کنند. حتی امکان دارد که در مناطقی منبع آب عظيم و مطمئن، چون قنات و چاه عميق و نيمه عميق وجود داشته باشد ولی مردم از آب حوض و آب انبار که از رودخانه يا باران ( آب قنات ) به دست آمده، برای آشاميدن استفاده کنند. در نقاطی که هيچ منبع آبی وجود ندارد، مانند بسياری از نقاط سر راه کاروان ها و عابرين کوير و بيابان ها و يا حداقل آب قابل مصرف وجود ندارد و آب باران تنها منبع آب شيرين است، با احداث حوض و يا آب انبار، آب چند بارندگی در زمستان و بهار را برای روزهای طولانی و گرم بهار و تابستان ذخيره می کنند. با توجه به نقشه شماره۱، که مسير برخی از راههای طی شده توسط نگارندگان را نشان می دهد، ما به موردی از آب انبارهايی بر می خوريم که احتمالا توسط آب قنات پر می شود و کليت امر همان آب باران بود. اخيرا تلاش هايی در روستاهای مياندهی، فيض آباد، محولات و خير آباد مهنه در جهت توسعه روستايی، صورت گرفته است تا با بهداشتی کردن فضای حوض های باستانی برای مصارف آب شرب از آنها استفاده کردند.
نکته اخر: اب انبارهای ثبت ملی شده است مانند آب انبار شهر یونسی؛آب انبارهای هنوز اب خنک و گوارا
مانند آب انبار (حوض)عبدالکریم مرندیز
آب انبارهای مرمت شده در محدوده فخرآباد_تحت عنوان نذرچکاوک
اما تعداد آب انبارهای محو شده و مخروبه بسیار بالا است.
تحقیق میدانی : حسن صادقی یونسی مدرس جغرافیا
